നിഹിതാര്ഥ

പ്രശ്ന: ആര്യ ഇസ ദേശ കേ നിവാസീ ഹൈം, ഹഡപ്പാ ഔര ഋഗവേദ കീ സഭ്യതാ മേം അന്തര നഹീം ഹൈ, ഏക ഹീ സഭ്യതാ ഹൈ ഋഗവേദ കേ രൂപ മേം ആര്യോം കീ, ജോ ഹഡപ്പാ കീ നഗര സഭ്യതാ- തഥാകഥിത നഗര സഭ്യതാ കേ രൂപ മേം ഹൈ- യേ സാരീ ബാതേം സംഘ പരിവാര കീ സംസ്ഥാഏം ഭീ കഹ രഹീ ഹൈം (ഔര ആപ ഭീ കഹ രഹേ ഹൈം)। മേരീ പീഢീ കേ ലോഗ ഔര നവയുവക ലോഗ - സഭീ കീ തരഫ സേ മൈം ആപ സേ യഹ ജാനനാ ചാഹതാ ഹൂം കി ആപകാ ഏജേണ്ഡാ ഔര ഉന ലോഗോം കാ ഏജേണ്ഡാ ജിന്ഹോനേ ബാബരീ മസ്ജിദ ഗിരായീ ഥീ, ഏക ഹീ ദിഖാഈ പഡതാ ഹൈ, ക്യോം? യഹ സിര്ഫ സംയോഗ ഹൈ? ക്യാ ഇസമേം സമ്ബന്ധ ഹൈ?

യഹ സവാല നാമവര സിംഹ നേ രാമവിലാസ ശര്മാ സേ ഏക സാക്ഷാത്കാര കേ ദൌരാന കിയാ ഥാ സന ൨൦൦൦ മേം കഭീ, ഔര മംഗലേശ ഡബരാല നേ ഉസേ ഏക ടേപ രികാര്ഡര പര രികാര്ഡ കര ലിയാ ഥാ। യഹ സാക്ഷാത്കാര തദ്ഭവ കേ ൨൫വേം അംക മേം പ്രകാശിത ഹുആ ഹൈ (പഹലേ കേ കിസീ അംക മേം ഭീ ഛപാ ഥാ, ഇസ അംക മേം ദുബാരാ ഛപാ ഹൈ)। യഹ ബാതചീത ബേഹദ ദിലചസ്പ ഇസലിഏ ഹൈ കി ഇസമേം സേ ഹിന്ദീ സാഹിത്യ കീ ഏക വിശേഷ പ്രവൃത്തി കാ പതാ മിലതാ ഹൈ। നാമവര ജീ കേ സവാല ഔര രാമവിലാസ ജീ കേ ഉത്തര, ഐസാ ലഗതാ ഹൈ കി ദോ അലഗ-അലഗ ദുനിയാഓം സേ ഹൈം। അബ ജൈസേ ദേഖിയേ യേ ജോ സവാല കിയാ ഗയാ ഹൈ, ഉസകേ ജവാബ മേം രാമവിലാസ ജീ ബതാതേ ഹൈം കി..

(പൂരേ തര്ക ദേഖനേ കേ ലിഏ തദ്ഭവ ദേഖേം.. മൈം സംക്ഷേപ മേം മൂല ബിന്ദു ദേ രഹാ ഹൂം)

൧. ഭാരത ജൈസേ ദേശ മേം അപനീ സംസ്കൃതി ഔര ഇതിഹാസ കാ അധ്യയന ഫാസിസ്ടോം കേ ഹാഥോം മേം ഛോഡകര ആര ഏസ ഏസ ജൈസീ സംസ്ഥാഓം സേ മുകാബലാ നഹീം കിയാ ജാ സകതാ।

൨. ഭാരത മേം ആര്യോം കീ കോഈ അഖണ്ഡ ഇകാഈ നഹീം ഥീ, ജൈസാ കി പൂംജീവാദീ ഇതിഹാസകാര ഔര മാര്ക്സവാദീ ഇതിഹാസകാര ദോനോം മാനതേ ഹൈം,

൩. നസ്ല മേ ആധാര പര ഭാരത യാ സംസാര മേം കിസീ സമാജ കാ സംഗഠന നഹീം ഹുആ,

൪. ഐതിഹാസിക ഭാഷാ വിജ്ഞാന, ഭാഷാഓം കാ അധ്യയന നസ്ലീ ആധാര പര കരതാ രഹാ ഹൈ,

൫. കിസീ ആദി ഭാഷാ സേ അന്യ ഭാഷാഓം കാ വികാസ നഹീം ഹുആ ഹൈ.. ഉസകേ ബദലേ ഗണ ഭാഷാഏം ഥീം।

ഇസകേ ജവാബ മേം നാമവര ജീ വിഷയ കീ ഇന സാരീ ബാരീകിയോം പര കോഈ ബാത നഹീം കരതേ। വേ വാപസ അപനീ മൂല ചിന്താ പര ലൌട ജാതേ ഹൈം, കി ആര്യോം കാ മൂല സ്ഥാന ക്യാ ഥാ, ഇസ പ്രശ്ന കേ ജവാബ കേ രാജനീതിക നിഹിതാര്ഥ ഹോതേ ഹൈം ഔര രാമവിലാസ ജീ കോ ഉസ കാ ഫിക്രമംദ ഹോനാ ചാഹിയേ ഔര ആര്യോം കേ ഭാരത കാ മൂല നിവാസീ ഹോനേ സേ പൈദാ ഹോനേ വാലീ ഫാസിസ്ട രാജനീതി കാ ഖണ്ഡന കരനാ ചാഹിയേ। ഇസ കേ ജവാബ മേം രാമവിലാസ ജീ വാപസ വിഷയ കീ ബാരീകീ മേം ലൌടതേ ഹൈം-

൧. ഹിന്ദൂ രാഷ്ട്രവാദ കേ ലിഏ വൈദിക ഭാഷാ ആദിഭാഷാ ഹൈ ഔര ആര്യഭാഷാ പരിവാര കീ സാരീ ഭാഷാഏം വൈദിക സംസ്കൃത സേ നികലീ ഹൈം, ഔര യേ ബാത പൂംജീവാദീ ഭാഷാവിജ്ഞാന ഭീ മാനതാ ഹൈ।

൨. മൈം ഗണഭാഷാഓം കീ ബാത കരതാ ഹൂം.. മരാഠീ മേം തീന ലിംഗ ഹോതേ ഹൈം, ബംഗലാ മേം ഏക ഭീ നഹീം ഹോതാ- ദോനോം ഭാഷാഏം കൈസേ സംസ്കൃത സേ നികല സകതീ ഹൈം? ഗണഭാഷാഓം കാ വ്യാകരണ അലഗ ഹൈ, ശബ്ദ ഭണ്ഡാര അലഗ ഹൈ।

൩. വൈദിക സംസ്കൃതി, ഹിന്ദൂ സംസ്കൃതി നഹീം ഹൈ। (യാനീ ഹിന്ദൂ സംസ്കൃതി മേം ദൂസരേ തത്വ മേം മിലേ ഹുഏ ഹൈം)

൪. ഹിന്ദൂ കട്ടരപംഥീ ഔര ഇസ്ലാമിക കട്ടരപംഥീ ദോനോം ഹീ ജാതീയതാ കാ വിരോധ കരതേ ഹൈം,

൫. ജബകി ആര്യ വിഭിന്ന ഗണോം മേം വിഭാജിത ഥേ, ഉനകീ സംസ്കൃതി ഔര ഭാഷാഓം മേം ഫര്ക ഥാ, വേ ആപസ മേം ലഡതേ ഥേ, ഐസാ കോഈ മാര്ക്സവാദീ ഇതിഹാസകാര ഭീ നഹീം സ്വീകാര കരതാ (പരോക്ഷ രൂപ സേ വേ ഭീ ജാതീയതാ കേ പഹലൂ കോ അനദേഖാ കരതേ ഹൈം)

൬. ആര്യ ഭാരത മേം രഹതേ ഥേ, ഉനകേ സാഥ ദ്രവിഡ ഔര മുണ്ഡാ ലോഗ ഭീ രഹതേ ഥേ, അന്യ ഭാഷാഭാഷീ ലോഗ ഭീ രഹതേ ഥേ, ഹിന്ദൂ രാഷ്ട്രവാദീ ഉനകീ ബാത നഹീം കരതേ, മൈം കരതാ ഹൂം.. മൈംനേ ഉസ പര കിതാബേ ലിഖീ ഹൈം..

രാമവിലാസ ജീ കേ ലമ്ബേ ജവാബ കേ ബാദ നാമവര ജീ ഇന മസലോം പര ചര്ചാ നഹീം കരതേ, വേ വാപസ അപനേ മൂല ബിന്ദു പര ലൌടതേ ഹൈം- ആപ കേ ഗ്രംഥോ സേ ജോ രാജനീതി നികലതീ ഹൈ ഉസകാ ലാഭ ഹിന്ദൂ രാഷ്ട്രവാദ ഉഠാതാ ഹൈ। രാമവിലാസ ജീ കഹതേ ഹൈം- മൈം ജോ ലിഖ രഹാ ഹൂം വഹ ഹിന്ദൂ രാഷ്ട്രവാദ കാ ബിലകുല ഉലടാ ഹൈ, തുമ ന സമഝോ തോ മൈം ക്യാ കരൂം।

പൂരീ ബാതചീത മേം രാമവിലാസ ജീ വിഷയ കീ ബാരീകിയോം കീ ബാത കരതേ രഹതേ ഹൈം ഔര നാമവര ജീ നിഷ്കര്ഷോ കേ നിഹിതാര്ഥ കീ। ഔര രാമവിലാസ ജീ കുഛ ബേചൈന ഔര ചിഡചിഡേ ഭീ സമഝ മേം ആതേ ഹൈം। ശായദ ഇസ വജഹ സേ കി രാമവിലാസ ജീ ബാര-ബാര അപനേ ഖോജേ ഹുഏ സത്യ പര ബല ദേ രഹേ ഹൈം ഔര നാമവര ജീ ഉസകേ സമ്ഭാവിത ഉപയോഗ കേ ഭയ കീ ഓര ഉന്മുഖ ഹൈം। ഇസകോ പഢതേ ഹുഏ ചര്ച ഔര കോപരനികസ കേ അന്തരവിരോധ കീ യാദ ഹോ ആഈ, ചര്ച ഭീ കോപരനികസ കേ ആനുസംധാനിക സത്യ കോ ഝുഠലാനേ പര ആമാദാ ഥാ। ഹാലാംകി ഉസ സത്യ ഔര ഇസ സത്യ കീ കോഈ തുലനാ നഹീം। ഔര മേരാ ആശയ യഹ ഭീ നഹീം കി രാമവിലാസ ജീ കീ അവധാരണാ സത്യ ഹീ ഹൈ। ദില കോ ഖടകനേ വാലീ ബാത ഇതനീ സീ ഹൈ കി ക്യാ ഇസീ വജഹ സേ കോഈ ബാത ന കഹീ ജാഏഗീ കി വോ പാര്ടീലാഇന നഹീം ഹൈ യാ ഫിര കോഈ ഉസകാ ഗലത ഇസ്തേമാല കര ലേഗാ?

ഫിര ഭീ മേരേ ലിഏ യഹ സംവാദ പഢനാ ബഹുത മനോരംജക രഹാ। ഏക തോ ഇസലിഏ ഭീ കി ഹമാരീ ഭാഷാ കേ ദോ മഹാപുരുഷോം കാ സംവാദ ഹമ കമജര്ഫോം കീ തരഹ ഹീ ഉഛലതാ-കൂദതാ സാ ചലതാ ഹുആ മിലാ ഔര ദൂസരേ ബഡീ വജഹ യഹ കി ഇസകോ പഢകര ദോ വിദ്വാനോം കേ അലഗ-അലഗ മാനസിക സംഗഠന സേ രൂബരൂ ഭീ ഹുഏ। ഏക ജോ പൂരീ തരഹ അപനേ അനുസംധാന മേം ഡൂബാ, രാജനൈതിക രൂപ സേ ഗഹരേ തൌര പര പ്രതിബദ്ധ മഗര അപനേ നിഷ്കര്ഷോം കോ ലേകര സിര്ഫ ഇസ വജഹ സേ ശര്മിന്ദാ നഹീം കി കിസീ കോ ലഗ സകതാ ഹൈ കി വോ ഫാസിസ്ട ഇസ്തേമാല കേ ഹൈ; ഔര ദൂസരാ ജോ സാഹിത്യ ഔര അനുസംധാന കോ ലഗാതാര ഉനകേ രാജനൈതിക നിഹിതാര്ഥോം സേ തൌലതാ ഹുആ।

ഹിന്ദീ സാഹിത്യ രാമവിലാസ ജീ കേ അനുസംധാന കേ കഠോര അനുശാസന, ഔര അപനേ ഖോജേ ഹുഏ സത്യ കേ പ്രതി ആഗ്രഹ കാ കിതനാ അനുഗാമീ ഹുആ ഹൈ, കഹനാ മുശ്കില ഹൈ। ഹോ സകതാ ഹൈ കുഛ ഝക്കീ ജീവ യശ ഔര പ്രസിദ്ധി കേ പ്രലോഭനോം സേ ദൂര കിസീ ആധുനിക മഡഈ മേം അപനീ ഗഹരീ സാധനാ മേം ലഗേ പഡേ ഹോം, ഔര ആനേ വാലേ ദിനോം കാ സമാജ ഉനകേ ശ്രമ ഔര സാധനാ കാ ഋണീ രഹേ, ഇസ വക്ത ഉനകേ ബാരേ മേം കുഛ നഹീം കഹാ ജാ സകതാ। ഇസ വക്ത ഹമ ജിനകേ ബാരേ മേം കഹ സകതേ ഹൈം വോ ഹൈം ഏക പിടേ-പിടാഏ രാജനൈതിക സത്യ കീ ലീക പകഡകര ചലനേ വാലേ ഔര ഫടാഫട കുഛ പഹചാന, മാന, പ്രകാശന, പുരസ്കാര, ഔര സാമാജിക പ്രതിഷ്ഠാ ലൂട ലേനേ കേ ലിഏ ആതുര ശിഷ്യോം കീ ഭീഡ, ജിനകേ ലിഏ സാഹിത്യ സിര്ഫ ഏക രാജനൈതിക നിഹിതാര്ഥ ഹൈ, ഉസ സേ ജ്യാദാ കുഛ നഹീം। കുഛ ഔര ലോഗ ഭീ ഹൈം, പര വോ ഇസ മുഖ്യ ധാരാ സേ ബാഹര കിസീ ഛോടീ ധാരാ മേം ഹൈം, യാ ഏകദമ ഹാശിയേ പര ഹൈം।

***

(ജഹാം കഹീം ഭീ കോഷ്ഠക ആയാ ഹൈ, ഉസകേ ഭീതര മേരേ ശബ്ദ ഹൈം)

ദോസ്ത

ഉസ ദിന ശാംതി കേ സര മേം തേജ ദര്ദ ഥാ। ശായദ ഗര്മീ കീ വജഹ സേ। ശാംതി ആംഖ ബംദ കരകേ ലേടീ ഹീ ഥീ കി ഏസ ഏമ ഏസ കീ ഘംടീ ബജീ। ലേടേ-ലേടേ ഹീ ശാംതി നേ ഫോന കീ ഖിഡകീ പര ദേഖാ- ആരതീ കാ മേസേജ ഥാ- ഉസകീ മാം നഹീം രഹീ। ശാംതി കാ മന ദോ മിനട തക ഉസ കേ ദര്ദ സേ ഭരേ സര ഔര ഹാഥ മേം പകഡേ ഫോന കേ ബീച ഝൂലതാ രഹാ। ആരതീ ശാംതി കേ സാമനേ വാലീ ഇമാരത മേം രഹതീ ഹൈ। ഉസകാ ബേടാ പീയൂഷ, അചരജ കേ ഹീ ക്ലാസ മേം ഹൈ ഔര ദോനോം കീ അച്ഛീ ദോസ്തീ ഭീ ഹൈ। ദോ-ഏക ബാര ആരതീ ഔര പംകജ, ശാംതി കേ ഘര ആഏ ഹൈം ഔര ദോ-ഏക ബാര ശാംതി ഔര അജയ ഉനകേ ഘര ഗഏ ഹൈം। ആരതീ കീ മാം ഔര പിതാജീ ശാംതി കീ ഇമാരത കേ ദൂസരേ വിംഗ മേം രഹതേ ഥേ। ഔര ശാംതി കാ ഘര ഉനകേ ലിഏ ആരതീ കേ ഘര സേ ഭീ പാസ പഡതാ ഥാ। മഗര ഉനകാ കഹീം ആനാ-ജാനാ കമ ഹീ ഹോതാ ഥാ। ആംടീ കോ വൈസേ ഭീ ഗഠിയാ ഥാ ഔര ചലനേ-ഫിരനേ മേം തകലീഫ ഹോതീ ഥീ ഔര അംകല വൈസേ തോ സ്വസ്ഥ ഹൈം മഗര ബഹുത മിലനസാര നഹീം। നമസ്തേ കരനേ പര മുസ്കരാ കര ജവാബ ജരൂര ദേതേ ഹൈം പര ഉസസേ ജ്യാദാ നജദീകിയോം കീ കോഈ ദിലചസ്പീ നഹീം ദിഖാതേ। ന ബച്ചോം കാ ഹാല പൂഛതേ, ഔര ന മൌസമ കേ ഹാല പര ബിസൂരതേ। ബസ ആംടീ കേ ബഗല മേം ഖഡേ ഹോകര ഉനകീ ബാതോം കേ ഖതമ ഹോനേ കാ ഇന്തജാര കരതേ। ഔര അക്സര ഉസ ഇംതജാര മേം ഉനകീ ഭംഗിമാ ബിഗഡ സീ ജാതീ। മഗര ആംടീ ഉനപര ജരാ ധ്യാന നഹീം ദേതീ- വോ സൂചനാഓം കേ പര്യാപ്ത ആദാന-പ്രദാന കേ ബാദ ഹീ ഹിലതീം। വൈസേ ഭീ ഉനകീ ഹഡ്ഡിയോം കോ ഹിലനേ മേം തക്ലീഫ ഥീ തോ വോ ഹര കദമ കാ ഭരപൂര ലാഭ ലേകര ഹീ ആഗേ ബഢനാ ചാഹതീം। അംകല ബേചാരേ, ജോ ശായദ കിസീ ഭീ ആമ പുരുഷ കീ തരഹ ചലനേ മേം നഹീം പഹുംചനേ മേം യകീന രഖതേ ഥേ, ഉതനീ ദേര കസമസാതേ രഹതേ। അബ ആംടീ ചലീ ഗഈം.. അബ ഉന്ഹേ കഭീ ഇംതജാര നഹീം കരനാ പഡേഗാ- ശാംതി നേ സോചാ। സര ദര്ദ സേ ബോഝില ഹോ രഹാ ഥാ। ഖഡേ-ഖഡേ ഉസേ ഉഠാഏ രഖനാ ഭാരീ പഡ രഹാ ഥാ, ഇസീലിഏ ശാംതി ലേട ഗഈ ഥീ। മഗര ഇസ നഈ സൂചനാ ന ഉസകാ ലേടേ രഹനാ മുശ്കില ഹോ ഗയാ। ഉസേ ആരതീ കേ പാസ ജാനാ ഹീ ഹോഗാ- സോചകര ശാംതി ഉഠ ഗഈ। പഹലേ അജയ കോ മേസേജ കിയാ, ഫിര പാഖീ കോ ബതായാ, ഔര നികല പഡീ।

ഘര കേ ബാഹര ജൂതേ-ചപ്പലോം കീ ഢേരീ ലഗീ ഹുഈ ഥീ। ദരവാജാ ഖുലാ ഥാ। ഔര ബാഹര കേ കമരേ മേം ഹീ ആംടീ കാ ശവ കമരേ കേ ബീചോ-ബീച രഖാ ഥാ। ശാംതി നേ പിഛലീ ബാര ജബ ആംടീ കോ ദേഖാ ഥാ ഉസകേ മുകാബലേ കാഫീ കമ വജന ലഗ രഹാ ഥാ। അസ്പതാല മേം ബിതാഏ അന്തിമ ദിനോം മേം ശായദ യേ ബദലാവ ആയാ ഹോഗാ। ശാംതി കീ നജരേം ആരതീ കോ ഖോജനേ ലഗീം। കുഛ പഹചാനേ ഹുഏ ഔര കുഛ അനജാന ചേഹരേ ഭീ ഉസ കമരേ മേം മൌജൂദ ഥേ। സബകേ ചേഹരേ ഗമ്ഭീര ഔര ഉദാസ। പര ഉനമേം ആരതീ നഹീം ഥീ। ആംടീ കേ ശവ കേ സാഥ ഉന അനജാന ലോഗോം കേ ബീച ഖഡേ രഹനാ ശാംതി കോ അജീബ സാ ലഗനേ ലഗാ। ശാംതി അന്ദര ചലീ ഗഈ। ആരതീ രസോഈ മേം പംകജ ഔര ഏക ദോ അന്യ ലോഗോം കേ സാഥ ഥീ- ദാഹ-സംസ്കാര കേ ബാരേ മേം ബാത ഹോ രഹീ ഥീ। കബ ഹോഗാ, കൈസേ ഹോഗാ.. കിസ-കിസ കോ ഖബര ഹോ ഗഈ, കൌന രഹ ഗയാ ആദി। ജൈസേ ഹീ ശാംതി ഔര ആരതീ കീ നജരേം മിലീം। ദോനോം സ്വാഭാവിക രൂപ സേ ഏക ദൂസരേ കേ ഗലേ ലഗ ഗഈം। ശാംതി നേ ആരതീ കീ പീഠ പര ഏക-ദോ ദഫേ ദിലാസാ കേ ലിഏ ഹാഥ ഫേരാ। ആരതീ നേ ഭീ ഹലകേ സേ ശാംതി കീ പീഠ ഥപഥപാഈ.. കുഛ പല വേ ഇസീ മുദ്രാ മേം രഹേ ഔര ഫിര അലഗ ഹോ ഗഏ। ആരതീ വാപസ അപനീ ചിംതാഓ മേം ലൌട ഗഈ। ശാംതി കോ ഏക പല കാ അവകാശ മിലാ ഔര ഉസേ അപനാ സരദര്ദ യാദ ആയാ। വോ വഹീം ഥാ, കഹീം നഹീം ഗയാ ഥാ। ഉസ സര ദര്ദ കീ ഉപസ്ഥിതി മേം ഹീ ശാംതി നേ പായാ കി ശാംതി കാ ആരതീ കോ ദിലാസേ കേ ലിഏ ഗലേ ലഗാനാ ഏക ഔപചാരികതാ ഥാ- ഉസനേ പഹലേ സേ സോചാ ഹുആ ഥാ കി വോ ക്യാ കരേഗീ। ആംടീ കീ മൃത്യു ദുഖ കാ മൌകാ ഥാ മഗര തകല്ലുഫ കാ ഭീ മൌകാ ഥാ। ശാംതി കോ ദുഖ ഹൈ പര ഇതനാ ഭീ നഹീം കി ഉസേ രോനാ ആ ജായ। ഔര ആരതീ കേ ദുഖ മേം ശരീക ഹോനാ ബിനാ രോഏ കൈസേ മുമകിന ഹൈ.. ശായദ സിര്ഫ ഉസേ ഗലേ ലഗാകര ഔര പീഠ ഥപഥപാനേ കീ ദിലാസാ ദേകര। ലേകിന അപനീ ഔപചാരികതാ കേ അലാവാ ഉസ ഗലേ ലഗനേ മേം ശാംതി കോ ആരതീ കീ ഭീ ഔപചാരികതാ കാ ഏഹസാസ ഹുആ। ജൈസേ പഹലേ സേ തയ ഥാ കി വോ ഗലേ മിലേംഗേ ഔര കുഛ പല ഏക-ദൂസരേ കീ പീഠ സഹലാകര അലഗ ഹോ ജാഏംഗേ। ആരതീ പഹലേ സേ തൈയാര ഥീ। ശാംതി നേ ആരതീ കേ ചേഹരേ കോ ദേഖാ- ആരതീ ഉദാസ ഥീ പര രോ നഹീം രഹീ ഥീ। ഉസകേ ഹാവഭാവ സേ ലഗ രഹാ ഥാ കി ജിമ്മേദാരീ നിഭാ രഹീ ഥീ। മൃത്യു ഏക നിജീ അവസര ഹൈ, മരനേ വാലേ കേ ലിഏ ഔര ഉസകേ കരീബീ ലോഗോം കേ ലിഏ। മഗര മൃത്യു ഏക സാമാജിക അവസര ഭീ ഹൈ, ജഹാം ദോസ്ത, പഡോസീ ഔര ദൂര കേ സമ്ബന്ധീ ഉസ സത്യ കേ സാക്ഷീ ഹോതേ ഹൈം। ഉസ വക്ത ആരതീ കോ ദേഖതേ ഹുഏ ബിലകുല നഹീം ലഗാ കി ഉസകേ ലിഏ ആംടീ കീ മൃത്യു കോഈ നിജീ അവസര ഥീ। വോ പൂരീ തരഹ ഉസകേ സാമാജിക ആയാമ മേം ബനീ ഹുഈ ഥീ। തോ ഫിര ആംടീ കീ മൃത്യു കാ ആരതീ പര നിജീ തൌര പര കോഈ ഫര്ക നഹീം പഡാ ഥാ? ഐസാ കൈസേ സമ്ഭവ ഥാ!

രസോഈ മേം ഭീഡ ബഢനേ ലഗീ ഥീ। ശാംതി പീഛേ ഹട ആഈ। അചാനക ഉസകീ നജര ദൂസരേ കമരേ മേം ബിസ്തര പര ബൈഠേ അംകല പര പഡീ। അംകല കമരേ മേം ഏകദമ അകേലേ ഥേ ഔര വോ ഉസീ ഓര ദേഖ രഹേ ഥേ। ശാംതി കോ ഏകാഏക സമഝ നഹീം ആയാ കി വോ ക്യാ കരേ? നമസ്തേ കരേ യാ കുഛ ഔര? ശാംതി നേ അപനേ ആപ കോ ആരതീ കാ സാമനാ കരനേ കേ ലിഏ തോ തൈയാര കിയാ ഥാ, പര അംകല കീ ബാത വോ ഭൂല ഹീ ഗഈ ഥീ। ഔര ഇസീലിഏ ഉനസേ കൈസേ മിലേ മേം കുഛ ഭീ സൂഝ ന പാനേ കീ സ്ഥിതി മേം ശാംതി ദരവാജേ കേ സാമനേ സേ ഹട ഗഈ।

അംകല അകേലേ ക്യോം ഥേ? ഉനകീ പത്നീ കീ മൃത്യു ഹുഈ ഥീ.. കോഈ ഉനകോ ദിലാസാ ക്യോം നഹീം ദേ രഹാ? ഫിര ശാംതി നേ ഗൌര സേ ദേഖാ പൂരേ ഘര മേം ആരതീ ഔര പംകജ കേ ദോസ്ത ഔര പഡോസീ ഹീ ഥേ। അംകല കാ ഏക ഭീ ദോസ്ത വഹാം നഹീം ഥാ? ശാംതി കോ ലഗാ കി ഉസേ അംകല കേ പാസ ബൈഠനാ ചാഹിയേ। വോ ദരവാജേ പര ലൌട ഗഈ। അംകല നേ വാപസ ഉസ കീ ഓര ദേഖാ। ഇസ ബാര ശാംതി തൈയാര ഥീ- ഉസനേ നമസ്തേ കര ലീ.. ഔര ഉനകേ പാസ ഹീ ബൈഠ ഗഈ। പര ഉസകേ പാസ കഹനേ കോ കുഛ നഹീം ഥാ। അംകല കീ തരഫ സീധേ ദേഖനാ ഭീ ആസാന നഹീം ഥാ। വോ ഇധര-ഉധര ദേഖതീ രഹീ। ബീച-ബീച മേം ഏക നജര അംകല കോ ഭീ ദേഖ ലേതീ। അംകല ഭീ രോ നഹീം രഹേ ഥേ। ഉദാസ ഥേ ഔര ചുപ ഥേ। ജിസ ബിസ്തര പര വോ ബൈഠേ ഥേ ഉസ പര അസ്പതാല ജാനേ സേ പഹലേ ആംടീ ഭീ സോയാ കരതീ ഹോംഗീ। കിതനീ രാതോം ദോനോം നേ ജീവന ഔര മൃത്യു കീ ബാതേ കീ ഹോംഗീ। അചാനക ശാംതി കോ ഏഹസാസ ഹുആ കി ക്യോം നഹീം രോ രഹേ ഥേ അംകല ഔര ആരതീ। ആംടീ കീ മൃത്യു കേ പഹലേ ഹീ ഉനകീ ബീമാരീ കേ ദൌരാന ഉന്ഹോനേ ആംടീ കീ മൃത്യു കീ കല്പനാ കരനാ ശുരു കര ദിയാ ഹോഗാ.. ഔര ശായദ ഉസകാ ഇംതജാര ഭീ।

കുഛ വക്ത ബീത ഗയാ। കമരേ മേം ശാംതി ഔര അംകല ഹീ ബനേ രഹേ। അംകല കാ കോഈ ദോസ്ത തബ ഭീ നഹീം ആയാ ഥാ। ശായദ ഉനകാ കോഈ ദോസ്ത ഥാ ഹീ നഹീം। ആംടീ ഹീ ഉനകീ ഏകമാത്ര ദോസ്ത ഥീം। അംകല ഔര ദുനിയാ കാ ജോ ഭീ സമ്ബന്ധ ഥാ, ആംടീ കേ ജരിയേ ഥാ। ബിനാ ആംടീ കേ അംകല ശായദ അബ ചലതേ സമയ കിസീ സേ മിലനേ കേ ലിഏ കഹീം നഹീം രുകേംഗേ। കിസീ കാ ഇംതജാര നഹീം കരേംഗേ.. സീധേ അപനീ മംജില പര പഹുംച ജായേംഗേ।

***

പിഛലേ ഇതവാര കോ ദൈനിക ഭാസ്കര മേം ഛപീ

സമയ കീ നദീ

ജബ ശാംതി ഛോടീ ഥീ തോ തോ ഉസകേ പാസ ബഹുത ഖിലൌനേ നഹീം ഥേ। ബച്ചോം കേ ഖേലനേ കേ ലിഏ ഉന ദിനോം ലട്ടൂ, ഫിരകീ, ഝുനഝുനാ, ഗുബ്ബാരേ ആദി ഹോതേ ഥേ। ലഡകേ ഗില്ലീ-ഡംഡാ ഔര കംചേ ഖേലതേ, പതംഗ ഉഡാതേ, ഔര ബേകാര ഹോ ഗഏ സാഇകില കേ ടായര കോ കിസീ ലോഹേ കീ തീലീ സേ ഘുമാതേ। ഔര ലഡകിയാം ഗുഡ്ഡേ- ഗുഡിയോം സേ ഘര-ഘര ഖേലതീ। ലോഗോം കീ ആമദനീ കമ ഥീ ഔര ഇസലിഏ മാനാ ജാതാ ഥാ കി ബച്ചോം കേ മന ബഹലാനേ കേ ലിഏ ടൂടീ-ഫൂടീ ബേകാര ഹോ ഗഈ ചീജേം കാഫീ ഹൈ। ഔര ഹോതാ ഭീ യഹീ ഥാ। കാംച കീ ടൂടീ ഹുഈ ചൂഡിയാം, ശീശേ കേ ടുകഡേ, കോഈ ഗുലാബീ രിബന, കോഈ ചമകീലീ പന്നീ യാ ഗോടാ ഔര ഐസീ ഹുഈ കുഛ ബടോരീ ഹുഈ ചീജേം ശാംതി കാ ഖജാനാ ഹുആ കരതീ ഥീം। ബചീ-ഖുചീ ചിംദിയോം ഔര ഫടീ ഹുഈ സാഡിയോം സേ ശാംതി കീ മാം നേ ഉസകേ ലിഏ ഗുഡിയാ ബനാഈ ഥീ। ജബ തക ഉസകാ ബചപന രഹാ ശാംതി ഉസ ഗുഡിയാ സേ ഖേലതീ രഹീ। സ്കൂല ജാനേ, ഘര മേം മാം കാ ഹാഥ ബംടാനേ, ഔര ഇന സബ സേ ഖേലനേ കേ ബാദ ഭീ ബഹുത സാരാ വക്ത ഥാ ജോ ബചാ രഹ ജാതാ ഥാ। ഉസ വക്ത മേം ശാംതി ഔര ഉസകീ ഉമര കേ ദൂസരേ ബച്ചേ ബിലകുല ഖാലീ രഹതേ। കുഛ ഭീ ന കരതേ। അഗര ഘര കേ അന്ദര ഹോതേ തോ ഖിഡകീ പര ബൈഠകര ബാഹര താകാ കരതേ। ഔര അഗര ബാഹര ഹോതേ തോ പേഡ, മിട്ടീ ഔര ഘാസ കേ ഉസ അബൂഝ സംസാര മേം ഫൈലേ അനഗിന രഹസ്യോം പര അചരജ കിയാ കരതേ। കഭീ ബാഗ മേം ടപാടപ ഗിരതേ മഹുഓം കീ കാലീന പര സേ മഹുഏ ബീന കര ഖാതേ। കഭീ പഹലീ ബരസാത കേ ബാദ ജമീന കീ ദരാരോം സേ നികലതീ ബീര-ബഹൂടീ കീ ഫൌജോം കേ കുഛ സിപാഹിയോം കോ മാചിസ കീ ഖാലീ ഡിബ്ബിയോം മേം കൈദ കരതേ। തോ കഭീ നിപട ദുപഹരീ മേം തപതീ ഛത പര പാനീ കീ ബൂംദ ടപകാ കര ഉസകാ ഹവാ ഹോനാ ദേഖതേ।

അബ ജമാനാ ബദല ഗയാ ഹൈ। അബ അചരജ കേ പാസ അസലീ ഖിലൌനേ ഹൈം। ക്യോംകി ശാംതി ഔര അജയ കേ പാസ ദാല-രോടീ, കപഡേ-ലത്തേ ആദി ജുടാനേ കേ ബാദ ഭീ ഇതനാ പൈസാ ബചാ രഹതാ ഹൈ കി വോ അപനേ ബച്ചോം കീ ജിദ കോ പൂരാ കര സകേം। അസല മേം സച തോ യേ ഹൈ കി പഹലേ കീ തരഹ ബച്ചോം കോ അബ പൈര പടക കര ജിദ കരനേ കീ ജരൂരത ഭീ നഹീം പഡതീ। മാം-ബാപ ഉനകേ മുംഹ ഖോലനേ സേ പഹലേ ഹീ ഉനകീ പസന്ദ കേ ഖിലൌനേ ഹാഥോം മേം ഉഠാഏ ചലേ ആതേ ഹൈം। ഔര ഇസ ഹദ തക ഖിലൌനേ ഖരീദതേ ഹൈം കി കമരേ മേം ഉനകോ രഖനേ കീ ജഗഹ കമ പഡനേ ലഗതീ ഹൈ। ജ്യാദാതര ബച്ചേ അസത്തീ ഹോതേ ഹൈം, ജുനൂനീ ഹോതേ ഹൈം। ഏക കഹാനീ പസന്ദ ആ ഗഈ തോ ബീസ ബാര ഉസീ കഹാനീ കോ സുനാനേ കീ ജിദ കരേംഗേ। കോഈ ചീജ പസന്ദ ആയീ തോ ഹാഥ ധോകര ഉസകേ പീഛേ പഡ ജാതേ ഹൈം। ബാര-ബാര ഉസീ കോ ദോഹരാതേ ജാതേ ഹൈം। ഏക ബാര ജോ മജാ മിലാ ഉസീ കോ നിരന്തര തലാശതേ ജാതേ ഹൈം। ന ജാനേ യേ അകേലേ ബച്ചോം കാ സ്വഭാവ ഹൈ യാ മനുഷ്യ മാത്ര കാ! ജോ ഭീ ഹോ യേ തര്കാതീത ഭാവ ബച്ചോം മേം വിശേഷ രൂപ സേ മേം ഝലകതാ ഹൈ। ശായദ ഇസീ നാദാനീ കോ ബചപനാ ഔര ഇസ തര്കാതീത സ്വഭാവ സേ ഊപര ഉഠ ജാനേ കോ പരിപക്വതാ കഹാ ജാതാ ഹൈ। കോഈ മോകേപ൉ന ഔര കോഈ ടേനബേന ബച്ചോം കീ ഇസ വൃത്തി കോ ജമകര നിചോഡതേ ഹൈം। ഔര നതീജേ മേം ബച്ചോം കീ അലമാരിയോം ടേന്ബേന കീ ഘഡീ, ടേന്ബേന കേ ബൈഗ, ഔര ന ജാനേ ക്യാ-ക്യാ സേ ഉബലനേ ലഗതീ ഹൈം। ബഹുത ഏഹതിയാത ബരതനേ പര ഭീ ശാംതി അചരജ കോ ഇസ ജമാഖോരീ സേ അലഗ നഹീം രഖ പാഈ। ഔര ഫിര ധീരേ-ധീരേ ശാംതി കോ ഏഹസാസ ഹുആ ഥാ കി ബച്ചേ സിര്ഫ അപനേ മാം-ബാപ ഔര പരിവാര സേ നഹീം, പൂരേ സമാജ സേ സംസ്കാര ഗ്രഹണ കരതേ ഹൈം।

ജിസ സമാജ മേം ശാംതി ബഡീ ഹുഈ ഥീ, അബ വോ സമാജ നഹീം രഹാ। ഇസ സമാജ കാ രഹന-സഹന അലഗ ഹൈ, മൂല്യ അലഗ, ഗതി അലഗ ഹൈ। ബഡോം കേ പാസ തോ സമയ നഹീം ഹീ ഹൈ, ബച്ചോം കേ പാസ ഭീ സമയ നഹീം ഹൈ। അചരജ കേ പാസ സമയ കീ മാത്രാ ഉതനീ ഹീ ഹൈ ജിതനീ ശാംതി കേ പാസ ഹോതീ ഥീ। വഹീ ചൌബീസ ഘംടേ। പര സുബഹ ഉഠനേ സേ ലേകര രാത സോനേ തക അചരജ ശാംതി സേ കഹീം ജ്യാദാ ചീജേം കര രഹാ ഹോതാ ഹൈ ഔര കഹീം അധിക സൂചനാഏം ബടോര രഹാ ഹോതാ ഹൈ। ശാംതി കഭീ-കഭീ അചരജ ഔര പാഖീ കീ കിതാബേം ഔര പാഠ്യക്രമ ദേഖകര ചകരാ ജാതീ ഹൈ। ഇതനീ കമ ഉമര മേം ക്യാ-ക്യാ പഢനാ പഡ രഹാ ഹൈ ഉസകേ ബച്ചോം കോ। ഉനകീ ഉമര ശാംതി കോ ദേശ-ദുനിയാ കേ ബാരേ മേം കോഈ ജാനകാരീ നഹീം ഥീ। ജബകി പാഖീ ഔര അചരജ സ്കൂല മേം ജോ സീഖതേ ഹൈം വോ തോ സീഖതേ ഹീ ഹൈം ഉസകേ അലാവാ ഇന്ടരനേട, ഔര ടീവീ സേ ഭീ ലഗാതാര സൂചനാഓം കാ സംഗ്രഹ ഔര വിശ്ലേഷണ കരതേ രഹതേ ഹൈം। ഘര സേ ബാഹര നികലതേ ഹൈം തോ ഭീ ഹര ഓര സേ ഉന പര സാഇനബോര്ഡ, പോസ്ടര ഔര ബിലബോര്ഡ കീ ശകല മേം സൂചനാഓം ഔര സംദേശോം കീ ബാരിശ ഹോ രഹീ ഹോതീ ഹൈ। വേ ലഗാതാര സീഖ രഹേ ഹോതേ ഹൈം ഔര സമഝ രഹേ ഹോതേ ഹൈം। ഔര ഐസാ നഹീം ഹോതാ കി വേ ഇസ സേ ഊബ ജാതേ ഹൈം। വേ ഖുശഹാല ഹൈ, പ്രസന്ന ഹൈ, ജീവന കീ ഊര്ജാ ഔര ഉത്തേജനാ സേ ഭരേ ഹുഏ ഹൈം। ഉനകാ മാനസ ലഗാതാര സക്രിയ ഹൈ। ആംഖ ബംദ കരനേ പര ഭീ കാനോം മേം ഹേഡഫോന ലഗാകര വേ ഗീത-സംഗീത കീ ശകല മേം ജീവന കീ കൈസേ-കൈസേ സച്ചാഈയാം സമഝതേ രഹതേ ഹൈം। ഹര വക്ത ഉനകാ ചേതന ഔര അവചേതന വ്യസ്ത ഹൈ। ഉനകീ യേ വ്യസ്തതാ ശാംതി കോ ബേചൈന കരതീ ഹൈ। സമയ ഉനകേ ലിഏ അബാധ നിരന്തര ബഹതീ നദീ നഹീം ഹൈ। ശാംതി കേ ലിഏ ഭീ നഹീം ഥീ। പര ശാംതി കേ സമയ കീ നദീ പര ദോ-ചാര ഢീലേ-ഢാലേ ബാംധ ഹോതേ ഥേ- സ്കൂല ജാനേ സേ പഹലേ കീ സുബഹ, സ്കൂല മേം ബിതാഈ ദോപഹര ഔര ഘര ലൌടകര ശാമ തക കാ ഏക ലമ്ബാ വക്ഫാ ജിസമേം കരനേ കോ കുഛ ഭീ ഠോസ നഹീം ഹോതാ ഥാ, ഔര അംത മേം ശാമ സേ ലേകര സോ ജാനേ തക കീ രാത। പര ആജകല സമയ ഇതനീ സുഗഠിത ഔര സംഗഠിത ഹോ ചുകാ ഹൈ കി ഉസ കീ നിരന്തരതാ ലഗാതാര ബാധിത ഹോതീ ചലതീ ഹൈ। ജൈസേ കിസീ ഏക നദീ കേ സ്വാഭാവിക പ്രാകൃതിക പ്രവാഹ പര ഥോഡീ-ഥോഡീ ദൂരീ പര ബഹുത സാരേ ബാംധ ബനേ ഹോം। ഹര കിതാബീ വിഷയ കോ പഢനേ കേ ലിഏ സ്കൂല മേം അലഗ ഘംടാ തോ ഹോതാ ഹീ ഹൈ, ഉസകേ അലാവാ ഖേലനേ കാ അലഗ ഘംടാ ഹൈ, പികനിക ജാനേ കാ അലഗ ഘംടാ ഹൈ, ഔര ജബ ഘംടേ കമ പഡതേ ഹൈം തോ ഹോമവര്ക ഹൈ।

ശാംതി നേ അപനേ ജീവന മേം ശായദ ഹീ കഭീ ഹോമവര്ക കിയാ ഥാ। ഔര ജോ കിയാ ഥാ വോ ഭീ ബേഹദ മാമൂലീ। സ്കൂല കേ സംഗഠിത സമയ കീ നകേല സേ ബച്ചേ നികല ഭീ നഹീം പാതേ കി വോ നകേല ഉനകാ പീഛാ കരതേ ഹുഏ ഉനകേ ഘര മേം ഉനകേ കമരോം മേം പഹുംചകര ഉനകാ ഇംതജാര കരനേ ലഗതീ ഹൈ। കംധോ പര സ്കൂലബൈഗ കാ ബോഝ ഔര സര പര ഹോമവര്ക കാ ബോഝ ലേകര ബച്ചേ ഘര ആതേ ഹൈം ഔര ഏക സാംസ ലേകര ഹോമവര്ക മേം ലഗ ജാതേ ഹൈം। ഔര ഹോമവര്ക സേ ജോ സമയ അസംഗഠിത ബച ജായ ഉസകേ ലിഏ ഏസാഇനമേംട ഹൈം। കിസീ വിജ്ഞാന യാ സാമാജിക വിജ്ഞാന കേ വിഷയ പര ശോധ കരനേ കേ ലിഏ ഏസാഇനമേംട ഹൈ। പ്രകൃതി കേ സരംക്ഷണ കീ ജാഗരൂകതാ ബഢാനേ കേ ലിഏ ഭീ ഏസാഇനമേംട ഹൈം। ജോ ഭീ ചീജ ബച്ചേ കേ ജേഹന മേം അസര കരനേ കാ താബ രഖതീ ഹോ, ഉസകേ ലിഏ സ്കൂലവാലോം കേ പാസ ഏക ഏസാഇനമേംട ഹൈ- ഫില്മോം ഔര ഖേലോം കേ ലിഏ ഭീ! ഹര ചീജ, ഹര ശൈ ഏക പ്രോജേക്ട, ഏക ഏസാഇനമേംട ബന ചുകീ ഹൈ। ബച്ചേ കീ സ്വതംത്ര, സ്വാഭാവിക പ്രതിഭാ കോ സരല വികാസ കേ ലിഏ കോഈ ജഗഹ നഹീം ഹൈ। ഹര ബച്ചാ ഏക അലഗ ഫൂല ഹോതാ ഹൈ। ഔര ജരാ സോചിയേ കി അഗര ഹര ഫൂല കോ ഗോഭീ കേ ഫൂല മേം ബദലനേ കീ കോശിശ കീ ജാനേ ലഗേ തോ ക്യാ ഹോഗാ?

ആജ അചരജ ഔര പാഖീ കേ പാസ ഖാലീ സമയ നഹീം ഹൈ, ഛുട്ടിയോം മേം ഭീ നഹീം। ഛുട്ടിയോം മേം ഭീ ഉനകേ പാസ ഹോമവര്ക ഹൈ, ഏസാഇനമേംട ഹൈം, ഔര പ്രോജേക്ട്സ ഹൈം, ഔര യദി ഉന സേ സമയ ബചേ തോ ഇന്ടരനേട ഔര ടീവീ ഔര പ്ലേസ്ടേശന പര സമയ കോ തോഡനേ കീ അനേക വിധാഏം ഹൈം। ഐസാ കോഈ ഖാലീ സമയ നഹീം ജിസമേം ബൈഠകര വോ പ്രകൃതി കോ ചുപചാപ നിഹാര സകേ, ഉസകേ ഔര അപനേ സമ്ബന്ധ കീ ഗഹരാഈ കോ സമഝ സകേ। ഔര യേ ലഗാതാര കീ വ്യസ്തതാ ഉസേ കിസീ ഐസേ പല കാ വിലാസ നഹീം ദേതീ ജിസമേം വോ അപനേ ഭീതര ബൈഠേ സത്യ സേ സാമനാ കര സകേ। വോ ജോ ദേഖതാ ഹൈ, സുനതാ ഹൈ, ഗുനതാ ഹൈ വോ സബ ബാഹര സേ ആ രഹാ ഹൈ। ഉസമേം ഉസകാ അപനാ ക്യാ ഹൈ? ഔര ജോ ഉസകാ അപനാ ഹൈ, ഉസ അന്ദര കീ ആവാജ യാ ഉസ മൌന കോ സുനനേ കാ വക്ത കഹാം ഹൈ ഉസകേ പാസ?

***

൨൯ അപ്രൈല കോ ദൈനിക ഭാസ്കര മേം ഛപീ